Zarys dziejów i stan zasobu Archiwum Prowincji Zakonu Pijarów


Trudno jest dziś odtworzyć dzieje zasobu archiwum historycznego zwanego współcześnie Archiwum Prowincji, gdyż tak jak losy Zakonu Pijarów na Ziemiach Polskich tak i losy tej instytucji były zawiłe. Wiemy,  że od początku przybycia Pijarów na Ziemie Polskie (1642) istniał obowiązek archiwizowania dokumentacji i z pewnością był on przestrzegany o czym świadczą stare inwentarze archiwalne. Niestety okres rozbiorów doprowadził do narzuconego przez Zaborców rozbicia Prowincji, co wpłynęło również na reorganizację zadań archiwizacyjnych. Powstały wówczas Prowincja Wschodnio-Galicyjska (istniała w latach 1774-1784) oraz Zachodnio-Galicyjską powstała po II rozbiorze Polski.

Na pozostałej części Ziem Polskich istniała Prowincja Polska. Na krótko w dobie Księstwa Warszawskiego doszło do zjednoczenia Prowincji, ale Powstanie Styczniowe doprowadziło do kasaty Zakonu. Była to kara za aktywny udział w ruchu narodowowyzwoleńczym zakonników i uczniów szkół pijarskich. Ostatecznie po kasacie Zakonu na Ziemiach Polskich archiwalia w dużej mierze rozpierzchły się. Można je dziś znaleźć w zbiorach archiwów państwowych jak i kościelnych. Wraz z podjęciem próby reaktywacji Prowincji przez o. Adama Słotwińskiego (II poł. XIX w.) rozpoczęto na powrót gromadzenie zbiorów i miarę możliwości odzyskiwanie dawnych bądź choćby ustalenie miejsca ich pobytu. Znaczna cześć dawnych akt dotyczący Pijarów znalazła się w Archiwum Oświecenia Publicznego powołanego w 1915 r. zwanego przez pewien czas Archiwum Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Zasób archiwalny tegoż Archiwum uległ prawie całkowitemu zniszczeniu w czasie Powstania Warszawskiego wskutek pożaru. Ocalałe resztki przechowywane są w Archiwum Głównym Akt Dawnych. Dla dziejów archiwum pijarskiego utrata zasobu Archiwum Oświecenia ma decydujące znaczenie ponieważ w dużej mierze to tam znajdowały się najważniejsza dokumentacja Prowincji Polskiej. Jeśli chodzi o Kolegia Prowincji galicyjskich to dość dobrze zachowały się akta Kolegium krakowskiego i są one w zbiorze obecnie funkcjonującego Archiwum Prowincji. Częściowo można tez odnaleźć dokumentację z tegoż kolegium w Archiwum Archidiecezjalnym Kurii Krakowskiej, gdyż przez krótki czas to Konsystorz Krakowski zarządzał tymże Kolegium. Co do archiwaliów z innych dawnych kolegiów jest już znacznie gorzej zwłaszcza jeśli chodzi o kolegia z dawnych Kresów Polskich. Dużo archiwaliów albo zaginęło albo są w archiwach na terytorium obecnie istniejących tam Państw przez co są właściwie niemal niedostępne. Podobnie rzecz się ma z archiwaliami dawnej Prowincji Litewskiej wyodrębnionej z Prowincji Polskiej w 1695 jako wiceprowincja a podniesiona do rangi prowincji w roku 1736.
Nowym etapem dla rozwoju i porządkowania zasobu archiwalnego Archiwum prowincji Polskiej Zakonu był okres po II wojnie światowej. Archiwiści Prowincji przez cały okres powojenny mimo różnorakich trudności dbali o powiększanie tegoż zasobu, a w miarę możliwości także o jego opracowywanie. Chętnie też udostępniali zgromadzone materiały kwerendzistom.
W wyniku starań władz zakonnych i powojennych archiwistów obecny zasób Archiwum Prowincji liczy 75 mb akt i dzieli się na 7 zespołów archiwalnych:
1. Akta prowincji
2. Akta kolegiów (akta kolegiów i parafii)
3. Akta dzieł zakonnych (szkoły, świetlice internaty itp.)
4. Schedy (akta po zmarłych pijarach)
5. Zbiory specjalne (mikrofilmy, zdjęcia, projekty techniczne, materiały audiowizualne i nośniki elektroniczne itp.)
6. Akta obce (akta Kurii Generalnej bądź innych prowincji oraz depozyty)
7. Kolekcje
Obecnie zasób archiwum jest w trakcie porządkowania, nie przeszkadza to jednak w udostępnianiu zasobu osobom zainteresowanym historią i działalnością Zakonu. Choć jest to zasadniczo archiwum historyczne ma ono charakter archiwum otwartego. Wciąż więc dopływa nowa dokumentacja podlegająca przechowywaniu i chętnie udostępniana do celów badań naukowych. Pomocne w korzystaniu z zasobu są tu liczne pomoce archiwalne takie jak stare inwentarze, spisy i skorowidze.

oprac. archiwista Agnieszka Szmerek





wróć do listy wiadomości




Odwiedzono: 2776 razy
Opublikowano przez: Administrator
Podziel się    
Galeria
Multimedia

Warto zobaczyć

Dołącz do nas
Kontakt
KURIA PROWINCJALNA POLSKIEJ PROWINCJI ZAKONU PIJARÓW
ul. Pijarska 2, 31-015 Kraków, tel.: 012 422-17-24, fax: 012 421-98-95
email: kuria@pijarzy.pl
Opracowanie: NetSoftware - All rights reserved © Copyright Wszelkie prawa zastrzeżone