Przyczynki do historii Archiwum Prowincji i Biblioteki Starodruków


Archiwum Polskiej Prowincji Zakonu Pijarów ma swoją długa historię. Jest ona ściśle związana z dziejami dawnej biblioteki zakonnej mieszczącej się w budynku Kolegium Krakowskiego. Podobnie jak w przypadku biblioteki tak i w przypadku archiwum gromadzenie i przechowywanie dokumentacji wymagało odpowiednio wyposażonego pomieszczenia i nadzoru do którego był zobowiązany rektor kolegium.


Regulowały to wszystko przepisy zakonne, które narzucały obowiązek prowadzenia biblioteki i archiwizowania dokumentów w każdym kolegium. Miały istnieć również podobne biblioteki szkołach, konwiktach, nowicjacie. Książki i rękopisy po zmarłych pijarach przechowywano w bibliotece centralnej. Uchwały Kapituła Generalnej z XVII w. przewidywały nawet za szczególnie duże zaniedbania w tym zakresie ekskomunikę.
W początkowym okresie istnienia Prowincji Polskiej taka biblioteka mieściła się w Podolińcu – jednym z pierwszych kolegiów tejże Prowincji. Kolegium krakowskie zaczęło odgrywać w tym zakresie szczególnie dużą rolę gdy stało się ono siedzibą Prowincjałów Galicyjskich. Historia Biblioteki będącej jednocześnie zalążkiem współcześnie funkcjonującego Archiwum Prowincji wskazuje iż zasoby biblioteczne były kilkakrotnie przenoszone. Do 1762 roku mieściła się ona w tzw. kolegium starym, ale skutkiem decyzji ówczesnego rektora o. Ludwika Kamieńskiego (rektor w l. 1759-1765) przeniesiono bibliotekę wraz z archiwaliami do nowo wybudowanego pawilonu zwanego kolegium nowe (obecne Muzeum Książąt Czartoryskich), gdzie zasób należycie uporządkowany umieszczono się w specjalnych szafach.
Z biegiem czasu różnego rodzaju zawirowania historyczne doprowadziły do niszczenia zbioru. Myślano więc o przeniesieniu biblioteki nad kaplice kościelną. Ostatecznie decyzją kapituły domowej z 1783 roku przystąpiono do budowy biblioteki nad lewą boczną nawą kościoła (dzisiejsze pomieszczenia archiwum). W czasie budowy tych pomieszczeń książki przenoszono do rożnych pomieszczeń w tym początkowo w auli Studium Teologicznego. Najgorszy okres dla biblioteki było zajęcie kolegium przez wojska austriackie na areszt. Książki rozmieszczono wówczas w rożnych pokojach Kolegium. Dzięki usilnym staraniom udało się ostatecznie uporządkować i skatalogować zbiory w roku 1822. Niestety Wiosna Ludów, kradzieże i pożar i inne zdarzenia spowodowały ze w kolejnych latach biblioteka znów ulegała dewastacji. Wydawało się iż po wygnaniu przez zaborcę Pijarów z Kolegium ulegnie ona całkowitemu rozproszeniu i zniszczeniu. Uratował ją częściowo jednak były pijar ks. kanonik Leopold Górnicki. Po powrocie pijarów do kolegium krakowskiego na nowo zaczął gromadzić i powiększać zbiory o. Adam Słotwiński, który podjął wysiłek odrodzenia Prowincji Polskiej. Podobną troskę o zbiory biblioteczne i archiwalne wykazywali jego następcy. Na początku XX w., ze względu na trudne warunki lokalowe na krótko wraz z Kurią Prowincjalną przeniesiono materiały archiwalne do Rakowic (dziś teren Krakowa). Trudno jednak ustalić czy wraz z archiwaliami przeniesiono tam zbiór biblioteczny. Wiadomo jednak, iż w dwudziestoleciu międzywojennym biblioteka wraz z archiwum mieściła się już w pomieszczeniach nad zakrystią a więc tu gdzie obecnie archiwum i biblioteka starodruków. Trudnym okresem dla zbiorów była tez II wojna światowa, kiedy to przez jakiś czas Kolegium było okupowane przez Niemców.
Po zakończeniu działań wojennych nastał nowy okres w dziejach zasobu archiwalno-bibliotecznego. Szczególne zasługi dla jego porządkowania i opracowywania ponoszą tu o. Augustyn Stępnik (1905-1963), o. Jan Buba (1909-1984) i jego następcy o. Adam Pitala (1918-2002) oraz o. Gerard Brumirski (1933-2009).
Ich wieloletnia praca oraz przychylność i zaangażowanie kolejnych prowincjałów doprowadziły do wyodrębnienia się i powstania współcześnie istniejącego Archiwum Polskiej Prowincji Zakonu Pijarów wraz z jego podręczną biblioteką oraz uporządkowania niemal w całości dawnej biblioteki zwanej dziś Biblioteką Starodruków. Wówczas to, jak można sądzić po raz pierwszy Kuria Prowincjalna zaczęła wyznaczać innych niż rektor kolegium, ojców których obowiązkiem było sprawowanie pieczy nad zasobami archiwalno-bibliotecznymi. W tym też czasie zaczęto używać w oficjalnych dokumentach zakonnych terminu archiwista w stosunku do osoby pełniącej pieczę nad zasobem archiwalnym. Stało się to wraz z objęciem tej funkcji przez o. Jana Bubę. Przyczyną tego mógł być fakt, iż ukończył on w latach pięćdziesiątych XX wieku kurs archiwalny na KUL. Wtedy tez zaczęto bardziej zdecydowanie rozróżniać archiwum od biblioteki. Przejawiało się to nie tylko w terminologii. Zdarzały się bowiem okresy, iż osobno wyznaczano bibliotekarza a osobno archiwistę. Obaj jednak ze sobą ściśle współpracowali zwłaszcza na polu naukowym. Z reguły bowiem byli oni również historykami Zakonu. Praca czworga wspomnianych wyżej pijarów koncentrowała się na powiększaniu zasobu, jego opracowywaniu i udostępnianiu. Zdobywali informacje na temat miejsc przechowywania pijarskich archiwaliów i dzięki temu często pozyskiwali oni kopie dokumentów lub nawet całych ksiąg poświęconych pijarom polskim. Tworzyli liczne i rożne pomoce archiwalne takie jak spisy, skorowidze, katalogi. Wykonując zaś dużo kwerend tak dla siebie jak i dla zamawiających kwerendzistów zdobywali wiedzę którą później dzielili się w licznych publikacjach bądź tez jako konsultanci naukowi.
Przy aprobacie i dzięki pomocy Kurii Prowincjalnej dbali oni również o warunki przechowywania narastającego zasobu. Pomieszczenia archiwalno-biblioteczne będące ciągiem czterech pokoi były bowiem kilkakrotnie remontowane. Pierwszy powojenny generalny remont przeprowadzono w roku 1948, a następny na taką skalę pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku, gdy obowiązki archiwisty pełnił o. Adam Pitala. Wówczas to oprócz prac adaptacyjnych zakupiono też meble do przechowywania archiwaliów. Ostatnie tak bardzo zakrojone prace renowacyjne w pomieszczeniach archiwalno-bibliotecznych miały miejsce już po śmierci o. Gerarda Brumirskiego w roku 2009, kiedy to prowincjałem był o. Józef Tarnawski. Obecnie praca ich czworga nadal jest kontynuowana, bowiem dbałość o historyczną spuściznę jest wpisana w tradycję Zakonu.

oprac. archiwista Agnieszka Szmerek





wróć do listy wiadomości




Odwiedzono: 2664 razy
Opublikowano przez: Administrator
Podziel się    
Galeria
Multimedia

Warto zobaczyć

Dołącz do nas
Kontakt
KURIA PROWINCJALNA POLSKIEJ PROWINCJI ZAKONU PIJARÓW
ul. Pijarska 2, 31-015 Kraków, tel.: 012 422-17-24, fax: 012 421-98-95
email: kuria@pijarzy.pl
Opracowanie: NetSoftware - All rights reserved © Copyright Wszelkie prawa zastrzeżone